Samenvatting openingswoord Tiana Wilhelm, directeur Musea Zutphen,

voor ‘Dutch girls’ in Espace Enny, 16-05-2010

Toen Enny Verhey mij een brief stuurde met het verzoek om  de tentoonstelling ‘Dutch Girls’ te openen, typeerde zij de deelnemende kunstenaressen en hun werk als: “sterk, krachtig, zelfstandig, stoer, sexy, uitgesproken, gedreven”. Eigenschappen die zij mij ook toedichtte. Tegen zoveel streling was mijn ego niet bestand en met genoegen gaf ik aan haar verzoek gehoor.

De afgelopen dagen heb ik nagedacht over de insteek van mijn praatje en de associaties die de kunstenaressen en hun werk bij mij opriepen.

Die associaties hadden dikwijls een  ‘tongue in cheek’ karakter en zo moet u mijn woorden ook maar interpreteren. Persoonlijk zie ik zeker redenen waarom ik een geschikte opener ben. Ik noem er drie:

1. ‘Some of my best friends are women’ en verschillende van hen zijn kunstenaar;
2. Bij een laatste inventarisatie verbaasde het mij zelf, maar alle kunstwerken die ik tot nu toe heb gekocht, zijn van vrouwelijke kunstenaars. Een onbewuste keuze? En voor wat dan?;
3. Ooit ben ik afgestudeerd op Dante Gabriel Rossetti, een van de oprichters van de Pre-Raphaelieten. Een Victoriaanse schilder en dichter die als geen ander vrouwen tot iconen maakten. Niet in de laatste plaats door voortdurend dezelfde vrouwen te schilderen en te tekenen. Een bijna obsessief herhalen van steeds hetzelfde beeld, dezelfde kenmerken: weelderig haar, overdreven volle lippen nog ver voor collageeninjecties, een passieve, ondoorgrondelijke houding en blik. Het resultaat: vrouwen die in de herinnering blijven hangen tot aan vandaag. Dat bewijst ook deze tentoonstelling.

In de werken die hier hangen komt het Pre-Raphaelitische vrouwbeeld soms letterlijk terug. Bijvoorbeeld in het werk van Barbara Broekman.

De voortdurende herhaling van steeds dezelfde vrouw, in vaak in dezelfde poses, zien we terug bij Hester Scheurwater en Anouk Griffioen.

Zoals gezegd hadden die Pre-Raphaelitische vrouwen vaak een passieve uitstraling. Alsof ze niets anders hoeven te doen en te zijn dan ‘tais-toi en sois belle’. Want als zij zich zouden uitten – en vrouwelijke kunstenaars doen dat per definitie – dan worden ze bedreigend. ‘Sterk, krachtig, zelfstandig, stoer, sexy’ etc., dat impliceert ook gelijkwaardigheid met alle gevolgen van dien.

Ik ben geen kunsthistoricus, maar een anglicist. Voor mij gaan beeld en taal eigenlijk altijd samen. Ik werd dan ook getriggerd door de titel van deze tentoonstelling: ‘Six Dutch girls’. Persoonlijk heb ik me altijd verwonderd over hoe lang vrouwen zichzelf en elkaar ‘meisje’ blijven noemen. Ook als het evident is dat de meisjesfase al lang voorbij is. En niemand wil toch een ‘oud meisje’genoemd worden?

Ook kan ik me niet voorstellen dat een galerie een tentoonstelling ‘Six Dutch boys’ zou noemen. Ook dit roept allerlei associaties op, maar ik vermoed niet de gewenste. Een associatie die zowel het gebruik van het woord ‘boys’ als ‘girls’ oproept, is die van ‘boy-band’ en ‘girl-band’. En dan wordt het in ieder geval voor de girls weer een heel ander verhaal. En dat komt door de beroemdste girlband van de laatste decennia: de Spice girls. En dan in het bijzonder door het door hun uit gedragen ‘girl power’. Girl power is een begrip dat midden jaren ’90 vanuit Amerika naar Europa is komen overwaaien. Girl power staat voor een cultuur onder jonge vrouwen en tienermeisjes, die gekenmerkt wordt door assertiviteit, individualisme en ambitie. Deze kenmerken kwamen  terug in het imago van de Spice girls, vijf verschillende baldadige, zelfbewuste en sexy vrouwen die opriepen om aan te geven “what you really, really want”. Als je de tekst van het lied beluistert, is what you really, really want blijkbaar “zigazig ha”. Wat ‘zigazig ha’ is ontgaat me – maa ik ben dan ook geen meisje meer -, het is in ieder geval meer dan “just fun”. Het is ironisch dat het imago van de Spice girls zorgvuldig opgebouwd werd door een man, maar je kan rustig stellen dat de girls het zelf ook uitstekend kunnen. ‘Marketing’ is Victoria Beckham’s middle name. En is het niet aardig – of wrang – dat zij de zaken heeft omgedraaid door David als sexobject weg te zetten…

Deze tentoonstelling bracht ook een ansichtkaart in gedachten die ik ooit voor een vriendin én kunstenaar had gekocht met de tekst: ‘The advantages of being a woman artist’. Ik noem er een paar:

• Work without the pressure of success
• You don’t have to be in shows with men.
• You know your career might pick up after you are eighty
• You have the reassurance that whatever art you make it will be labelled feminine.
• You don’t have to undergo the embarassement of being called a genius

Natuurlijk is deze tekst ‘tongue in cheek’, maar niet zonder een kern van waarheid.

De tekst is overigens van de Guerilla Girls, die zich ook wel ‘The conscience of the art world’ noemen. De Guerilla Girls zijn een groep vrouwelijke kunstenaars die zich groepeerden toen het Museum of Modern Art in New York in 1985 een tentoonstelling organiseerde met de titel ‘An International Survey of Painting en Sculpture’. De boodschap was: als je niet in deze tentoonstelling zit, dan kan je het wel schudden als kunstenaar, dan tel je niet mee. Slechts 13 van de 169 tentoongestelde kunstenaars waren vrouwen. De kunstenaars die zich verenigden in de Guerilla Girls kwamen tegen deze situatie in opstand. Dat deden ze op ludieke wijze door pseudoniemen aan te nemen van beroemde vrouwelijke kunstenaars, Gorilla-maskers te dragen als zij protestacties ondernamen en door zichzelf nadrukkelijk ‘girls’ te noemen en daar de al eerder genoemde kenmerken aan te verbinden: stoer, sexy, ambitieus. In de afgelopen jaren hebben verschillende wetenschappers zich gebogen over het fenomeen ‘girl power’ en wordt deze gezien als de derde feministische golf. Uit onderzoek naar het fenomeen ‘girl power’ blijkt – opnieuw– dat het heel moeilijk is om vrouwen los te zien van hun iconische status. En vrouwelijke kunstenaars die zichzelf als model gebruiken, maken het de mannelijke (?) kijkers extra moeilijk. Dikwijls spelen zij met de drie vrouwelijke archetypen: maagd, moeder, hoer en stichten daarmee verwarring

Het werk van de zes ‘girls’ in deze tentoonstelling toont ook het ‘gevaar’ van het ‘gebruiken’ van het vrouwelijk lichaam en van de de stereotiepen van vrouwelijkheid, De geportretteerde vrouwen zijn te mooi, te uitdagend en daarmee worden ze van prooi, de jager. Ze manifesteren zich ‘groots. In het landschap, als het landschap. Ze zijn de trigger tot verbeelding. Bij alle zes kunstenaars is wat je ziet, niet ‘what you get’. Zoals Anya Jansen stelt: “zien is niet altijd weten”. Bij haar gaan natuur en cultuur in elkaar over, het zijn geen tegenpolen, maar de mix leidt wel tot vervreemding. Van Anya’s werk wordt wel gezegd dat haar gehele oeuvre gelezen kan worden als een verzameling zelfportretten die de verschilllende aspecten van de vrouwelijke identiteit aansnijden. Anouk Griffioen toont ons ‘glamourgirls with a twist’.  Het is juist deze twist die ze interessant maakt, waarom je niet alleen nog een keer, maar ook beter naar ze wil kijken. Zoals Anouk het zelf verwoordt: “in het begin waren het ideaalbeelden. Nu zijn het veelal personages met een verhaal die soms een sterke weerzin opwekken en daarmee fascinerender zijn.”

Hester Scheurwater is een kunstenaar die in haar videokunst en foto’s al heel lang speelt met de drie archetypen: maagd, moeder, hoer door niet te voldoen aan het verwachtingspatroon dat hoort bij deze rollen. In een van haar films laat zij bijvoorbeeld een vrouw met een huilende baby zien die niet automatisch de troostende moederrol vervult, maar juist niet reageert wat het huilen aanwakkert. Haar face-book foto’s, die momenteel zo de aandacht trekken, brengen toeschouwers in verwarring. Is het porno? Is het kunst? Je kan er heftige discussies over hebben aan de keukentafel. Je zou bijna vergeten dat wat er tussen Hester’s oren gebeurt interessanter is dan wat er gebeurt tussen haar benen. En hetzelfde geldt voor de kijkers naar haar werk.

Ook Barbara Broekman’s werk toont vrouwen, maar op een heel andere manier. De relatie tussen de sexes, liefde, dood en geboorte – de gebeurtenis die bij uitstek geassocieerd wordt met vrouwen – worden verbeeld in monumentaal werk dat culturen, technieken, heden en verleden schijnbaar moeiteloos verbindt. Als je verbinden een vrouwelijke kwaliteit vindt, dan is Barbara’s werk typisch vrouwelijk. Het resultaat is krachtig, kleurig, rijk.

Karin Bos is bekend geworden door werk waarin ‘girls’ de hoofdrol spelen. Ook deze girls zijn niet onder een noemer te vangen. Ze zijn krachtig én kwetsbaar. Een mooi voorbeeld hier te zien is het portret van een moeder als triomfator die haar kind hoog boven haar hoofd houdt. Karin’s werk roept tegenstrijdige gevoelens en associaties op en dat intrigeert.

De zelfportretten van Lique Schoot brengen mij terug bij Rossetti. Ook hier weer steeds opnieuw dezelfde vrouw, beeld na beeld na beeld, die juist door haar passiviteit de kijker de ruimte geeft om van alles op haar, of beter gezegd op het beeld van haar vrouwelijkheid, te projecteren. De vrouw als canvas.

Het werk van alle zes kunstenaars roept op om het niet alleen te bekijken, maar om het met alle zintuigen te ervaren. Hoe voelt het, hoe ruikt het, hoe proeft het? Probeer het u voor te stellen als u er zo meteen naar gaat kijken en probeer u ook eens voor te stellen dat het werk niet door een vrouw is gemaakt. Ervaart u het dan anders? En zo ja, waarom?